Έντομα και άλλα ζώα υγειονομικής σημασίας

Κωδ. Ευδόξου: 153594073 

Πρόλογος

Η μελέτη των ζώων υγειονομικής σημασίας αποτελεί έναν από τους πλέον δυναμικούς και διαρκώς εξελισσόμενους τομείς των βιολογικών επιστημών και επιστημών ζωής. Οι αλλαγές στο περιβάλλον, η κλιματική αλλαγή, η εντατικοποίηση των μετακινήσεων ανθρώπων και αγαθών, η παγκοσμιοποίηση του εμπορίου, η αστικοποίηση και η συνεχής εμφάνιση νέων ή επανεμφανιζόμενων νοσημάτων έχουν μεταβάλει ουσιαστικά την κατανομή, τη βιολογία και τη σημασία πολλών ζωικών οργανισμών που σχετίζονται άμεσα ή έμμεσα με τη δημόσια υγεία.

Η πρώτη έκδοση του βιβλίου Έντομα και άλλα αρθρόποδα υγειονομικής σημασίας είχε ως στόχο να καλύψει ένα σημαντικό κενό στην ελληνική βιβλιογραφία, παρουσιάζοντας τα κυριότερα αρθρόποδα που επηρεάζουν την ανθρώπινη υγεία και την ποιότητα ζωής. Η ευρεία αποδοχή του βιβλίου από φοιτητές, ερευνητές και επαγγελματίες των επιστημών υγείας, ζωής και περιβάλλοντος αποτέλεσε για εμάς ιδιαίτερη τιμή, αλλά και κίνητρο για τη δημιουργία μιας ανανεωμένης έκδοσης.

Η παρούσα έκδοση δεν περιορίζεται πλέον αποκλειστικά στα έντομα και τα άλλα αρθρόποδα. Αντανακλώντας τη σύγχρονη προσέγγιση της φιλοσοφίας One Health, διευρύνει το αντικείμενό της ώστε να περιλαμβάνει και άλλες ομάδες ζώων με σημαντική υγειονομική, επιδημιολογική και κοινωνική σημασία. Εκτός από τα αρθρόποδα, παρουσιάζονται πλέον νηματώδεις παρασιτικοί οργανισμοί, τρωκτικά και άλλα σπονδυλωτά που συμμετέχουν στη μετάδοση παθογόνων μικροοργανισμών, προκαλούν δηλητηριάσεις, αλλεργικές αντιδράσεις ή συμβάλλουν στη διατήρηση παθογόνων παραγόντων στο περιβάλλον.

Παράλληλα, το περιεχόμενο του βιβλίου έχει επικαιροποιηθεί σημαντικά με βάση τις σύγχρονες εξελίξεις της διεθνούς βιβλιογραφίας. Έχουν προστεθεί νέα χωροκατακτητικά είδη, σύγχρονες ταξινομικές προσεγγίσεις, επικαιροποιημένα δεδομένα για τη γεωγραφική εξάπλωση σημαντικών οργανισμών, καθώς και σύγχρονες στρατηγικές πρόληψης και ολοκληρωμένης διαχείρισης. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην επίδραση της κλιματικής αλλαγής και των ανθρωπογενών παρεμβάσεων στη γεωγραφική εξάπλωση διαβιβαστών και παθογόνων οργανισμών.

Στόχος του βιβλίου παραμένει η παρουσίαση των οργανισμών υγεινομικής σημασίας με τρόπο επιστημονικά τεκμηριωμένο αλλά ταυτόχρονα εύληπτο. Η δομή του επιτρέπει στον αναγνώστη να κατανοήσει όχι μόνο τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε τάξης, αλλά και τις μεταξύ τους εξελικτικές και βιολογικές σχέσεις. Παράλληλα, για κάθε οργανισμό παρουσιάζονται συνοπτικά στοιχεία σχετικά με την ταξινόμηση, τη βιολογία και τη γεωγραφική εξάπλωση, την οικολογία, την υγειονομική σημασία και τις διαθέσιμες μεθόδους πρόληψης και αντιμετώπισης.

Συχνά χρησιμοποιούνται επιστημονικοί όροι ή ονόματα στην αγγλική ή άλλη γλώσσα, καθώς δεν υπάρχει καθιερωμένη αντίστοιχη ελληνική ορολογία ή γιατί δεν αποδίδονται σωστά στην Ελληνική.

Το βιβλίο απευθύνεται κυρίως σε προπτυχιακούς και μεταπτυχιακούς φοιτητές των Τμημάτων Γεωπονίας, Βιολογίας, Κτηνιατρικής, Δημόσιας Υγείας και άλλων συναφών επιστημών, αλλά και σε ερευνητές, επαγγελματίες υγείας, στελέχη φορέων δημόσιας υγείας, επιστήμονες περιβάλλοντος και επαγγελματίες που δραστηριοποιούνται στους τομείς της διαχείρισης φορέων παθογόνων, των ζωονόσων και της βιοασφάλειας.

Θα θέλαμε να εκφράσουμε τις θερμές μας ευχαριστίες προς τον Εκδοτικό Οίκο ΕΜΒΡΥΟ για την εμπιστοσύνη του και την ευκαιρία που μας έδωσε να παρουσιάσουμε αυτή τη νέα, εμπλουτισμένη έκδοση. Ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλονται επίσης στους ερευνητές ή εκδότες που μας έδωσαν την άδεια να χρησιμοποιήσουμε φωτογραφίες τους για την καλύτερη κατανόηση των κειμένων.

Ευχόμαστε το βιβλίο να συνεχίσει να αποτελεί ένα χρήσιμο επιστημονικό και εκπαιδευτικό εργαλείο για όλους όσοι ασχολούνται με τη μελέτη των ζώων υγειονομικής σημασίας και τη διαφύλαξη της δημόσιας υγείας. Άλλωστε, η κατανόηση της βιολογίας των οργανισμών που συνυπάρχουν με τον άνθρωπο αποτελεί το πρώτο και σημαντικότερο βήμα για την πρόληψη των νοσημάτων και την προστασία της δημόσιας υγείας.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ix

ΕIΣAΓΩΓH xiii

A’ ΜΕΡΟΣ ΦΥΛΟ ΑΡΘΡΟΠΟΔΑ (ARTHROPODA) 1

ΚΛΑΣΗ INSECTA

ΚΕΦΑΛΑIΟ 1 • ΤΑΞH DIPTERA 19

1.1 Οικογένεια CULICIDAE 29

Υποοικογένεια Toxorhynchitinae 51

Υποοικογένεια Anophelinae 52

Anopheles (Anopheles) sacharovi 56

Anopheles maculipennis complex 59

Anopheles superpictus 59

Anopheles hyrcanus 60

Υποοικογένεια Culicinae 61

Aedes aegypti 61

Aedes albopictus 63

Aedes vexans

Aedes japonicus

Aedes koreicus

Aedes caspius 65

Culex pipiens complex 67

Culex territans 67

Culiseta longiareolata 69

1.1.1 Υγειονομική σημασία 70

Ελονοσία 70

Ιογενείς λοιμώξεις 71

Φιλαριάσεις 76

1.1.2 Αντιμετώπιση 79

1.2 Οικογένεια CHIRONOMIDAE 81

1.2.1 Υγειονομική σημασία 82

1.2.2 Αντιμετώπιση 84

1.3 Οικογένεια PSYCHODIDAE 86

1.3.1 Υγειονομική σημασία 88

1.3.2 Αντιμετώπιση 90

1.4 Οικογένεια SIMULIIDAE 91

1.4.1 Υγειονομική σημασία 93

1.4.2 Αντιμετώπιση 95

1.5 Οικογένεια CERATOPOGONIDAE 97

1.5.1 Υγειονομική σημασία 99

1.5.2 Αντιμετώπιση 100

1.6 Οικογένεια TABANIDAE 102

Chrysops spp. 104

Tabanus spp. 106

Haematopota spp. 108

1.6.1 Υγειονομική σημασία 110

1.6.2 Αντιμετώπιση 114

1.7 Οικογένεια GLOSSINIDAE 116

1.7.1 Υγειονομική σημασία 118

1.7.2 Αντιμετώπιση 120

1.8 Οικογένεια MUSCIDAE 122

Υποοικογένεια Stomoxydinae 124

Stomoxys calcitrans 124

Υποοικογένεια Muscinae 126

Musca domestica 126

Musca sorbens 128

1.8.1 Υγειονομική σημασία 129

1.8.2 Αντιμετώπιση 131

1.9 Οικογένεια FANNIIDAE 133

Fannia spp. 135

1.9.1 Υγειονομική σημασία 137

1.9.2 Αντιμετώπιση 139

1.10 Οικογένειες CALLIPHORIDAE, SARCOPHAGIDAE, OESTRIDAE 140

Υποοικογένεια Chrysomyinae 140

Cochliomyia hominivorax 141

Chrysomya bezziana 142

Υποοικογένεια Lucilinae 143

Lucilia spp. 144

Υποοικογένεια Calliphorinae 145

Calliphora spp. 146

Υποοικογένεια Bengaliinae 147

Cordylobia anthropophaga 148

Υποοικογένεια Auchmeromyiinae 149

Auchmeromyia senegalensis 150

Υποοικογένεια Sarcophaginae 151

Sarcophaga spp. 152

Υποοικογένεια Paramacronychiinae 153

Wohlfahrtia spp. 154

Υποοικογένεια Oestrinae 155

Oestrus ovis 156

Υποοικογένεια Hypodermatinae 157

Hypoderma bovis 157

1.10.1 Υγειονομική σημασία 159

1.10.2 Αντιμετώπιση 162

1.11 Οικογένειες μικρής υγειονομικής σημασίας

Οικογένεια DROSOPHILIDAE 163

Οικογένεια EPHYDRIDAE 165

Οικογένεια RHAGIONIDAE 167

Οικογένεια PIOPHILIDAE 169

Οικογένεια HIPPOBOSCIDAE 170

Melophagus ovinus 170

Οικογένεια TIPULIDAE 172

1.11.1 Υγειονομική σημασία 173

1.11.2 Αντιμετώπιση 176

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 • ΤΑΞH SIPHONAPTERA 177

2.1 Οικογένεια PULICIDAE 178

Pulex irritans 178

Ctenocephalides canis 180

Ctenocephalides felis 182

Xenopsylla cheopis 184

Echidnophaga gallinacea 186

2.2 Οικογένεια TUNGIDAE 187

Tunga penetrans 187

2.3 Υγειονομική σημασία 188

2.4 Αντιμετώπιση 190

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 • ΤΑΞH PSOCODEA

3.1 Οικογένεια PEDICULIDAE 191

Pediculus humanus capitis 192

Pediculus humanus humanus 192

Phthirus pubis 194

3.1.1 Υγειονομική σημασία 196

3.1.2 Αντιμετώπιση199

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 • ΤΑΞH HEMIPTERA 200

4.1 Οικογένεια CIMICIDAE 201

4.1.1 Υγειονομική σημασία 202

4.1.2 Αντιμετώπιση 204

4.2 Οικογένεια REDUVIIDAE 204

4.2.1 Υγειονομική σημασία 204

4.2.2 Αντιμετώπιση 208

4.3 Οικογένεια BELOSTOMATIDAE 210

4.3.1 Υγειονομική σημασία 211

4.3.2 Αντιμετώπιση 212

4.4 Οικογένεια PENTATOMIDAE 213

4.4.1 Υγειονομική σημασία 214

4.4.2 Αντιμετώπιση 214

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 • ΤΑΞΗ BLATTODEA 215

5.1 Οικογένεια BLATTIDAE 215

Blatta orientalis 215

Periplaneta americana 218

5.2 Οικογένεια ECTOBIIDAE 219

Blattela germanica 219

Supella longipalpa 222

5.3 Οικογένεια POLYPHAGIDAE 223

Polyphaga aegyptiaca 223

5.4 Υγειονομική σημασία 223

5.5 Αντιμετώπιση 225

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 • ΤΑΞΗ HYMENOPTERA 228

6.1 Οικογένεια APIDAE 229

Apis melifera 234

6.1.1 Υγειονομική σημασία 234

6.1.2 Αντιμετώπιση 236

6.2 Οικογένεια VESPIDAE 238

Vespula germanica 238

Vespula vulgaris 240

Polistes spp 242

Vespa cabro 244

Vespa velutina 246

6.2.1 Υγειονομική σημασία 248

6.2.2 Αντιμετώπιση 250

6.3 Οικογένεια FORMICIDAE 252

Solenopsis spp. 253

6.3.1 Υγειονομική σημασία 255

6.3.2 Αντιμετώπιση 256

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 • ΤΑΞΗ LEPIDOPTERA 258

7.1 Οικογένεια THAUMETOPOEIDAE 258 

Thaumetopoea pityocampa 258

Thaumetopoea processionea 259

Lymantria dispar260

7.1.1 Υγειονομική σημασία 260

7.1.2 Αντιμετώπιση 261

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 • ΤΑΞΗ COLEOPTERA 262

8.1 Οικογένεια DERMESTIDAE 262

Dermestis spp. 262

8.1.1 Υγειονομική σημασία 263

8.1.2 Αντιμετώπιση 265

8.2 Οικογένεια CURCULONIDAE 267

Sitophilus oryzae 267

8.2.1 Υγειονομική σημασία 268

8.2.2 Αντιμετώπιση 269

ΚΛΑΣΗ ARACHNIDA

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 • ΤΑΞΗ IXODIDA 271

9.1 Οικογένεια IXODIDAE 272

Rhipicephalus sanguineus 272

Dermacentor marginatus 274

Dermacentor andersoni 275

Ixodes ricinus 276

Hyalomma marginatum 278

Hyalomma anatolicum excavatum 279

Haemaphysalis inermis 280

Haemaphysalis punctata 281

9.1.1 Υγειονομική σημασία 282

9.1.2 Αντιμετώπιση 286

9.2 Οικογένεια ARGASIDAE 287

Ornithodoros moubata 287

9.2.1 Υγειονομική σημασία 288

9.2.2 Αντιμετώπιση 290

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10 • ΤΑΞΗ MESOSTIGMATA 291

10.1 Οικογένεια DERMANYSSIDAE 292

Dermanyssus gallinae 292

10.1.1 Υγειονομική σημασία 293

10.1.2 Αντιμετώπιση 294

10.2 Οικογένεια MACRONYSSIDAE 295

Ornithonyssos bacoti 296

10.2.1 Υγειονομική σημασία 296

10.2.2 Αντιμετώπιση 298

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11 • ΤΑΞΗ SARCOPTIFORMES 300

11.1 Οικογένεια SARCOPTIDAE 301

Sarcoptes scabiei 301

11.1.1 Υγειονομική σημασία 303

11.1.2 Αντιμετώπιση 305

11.2 Οικογένεια ACARIDAE 306

Tyrophagus putrescentiae 306

11.2.1 Υγειονομική σημασία 307

11.2.2 Αντιμετώπιση 309

11.3 Οικογένεια PYROGLYPHIDAE 312

Dermatophagoides spp. 313

11.3.1 Υγειονομική σημασία 315

11.3.2 Αντιμετώπιση 317

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12 • ΤΑΞΗ PROSTIGMATA 319

12.1 Οικογένεια DEMODICIDAE 321

Demodex folliculorum 321

12.1.1 Υγειονομική σημασία 322

12.1.2 Αντιμετώπιση 322

12.2 Οικογένεια PYEMOTIDAE 323

Pyemotes tritici 323

12.2.1 Υγειονομική σημασία 325

12.2.2 Αντιμετώπιση 324

12.3 Οικογένεια TROMBICULIDAE 325

12.3.1 Υγειονομική σημασία 325

12.3.2 Αντιμετώπιση 326

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 13 • ΤΑΞΗ ARANEAE 330

13.1 Υγειονομική σημασία 335

13.2 Αντιμετώπιση 339

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 14 • ΤΑΞΗ SCORPIONES 443

14.1 Υγειονομική σημασία 447

14.2 Αντιμετώπιση 451

Β’ ΜΕΡΟΣ ΦΥΛΟ ΝΗΜΑΤΩΔΕΙΣ (NEMATODA) 452

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 15 • ΤΑΞΗ RHABDITIDA 455

15.1 Οικογένεια ASCARIDIDAE 457

Ascaris lumbricoides 458

15.1.1 Υγειονομική σημασία 460

15.1.2 Αντιμετώπιση 462

15.2 Οικογένεια TOXOCARIDAE 463

Toxocara canis 464

Toxocora cati 466

15.2.1 Υγειονομική σημασία 468

15.2.2 Αντιμετώπιση 470

15.3 Οικογένεια ENTEROBIIDAE 471

Enterobius vermicularis 471

15.3.1 Υγειονομική σημασία 473

15.3.2 Αντιμετώπιση 475

15.4 Οικογένεια STRONGYLOIDIDAE 476

Strongyloides stercoralis 476

15.4.1 Υγειονομική σημασία 478

15.4.2 Αντιμετώπιση 480

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 16 • ΤΑΞΗ SPIRURIDA 481

16.1 Οικογένεια ANISAKIDAE 482

Anisakis spp. 482

16.1.1 Υγειονομική σημασία 484

16.1.2 Αντιμετώπιση 486

Γ’ ΜΕΡΟΣ ΦΥΛΟ ΧΟΡΔΩΤΑ (CHORDATA) 487

ΚΛΑΣΗ MAMALIA

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 17 • ΤΑΞΗ RHODENTIA 488

17.1 Οικογένεια MURIDAE 489

Rattus norvegicus 491

Rattus rattus 493

Mus musculus 495

17.1.1 Υγειονομική σημασία 497

17.1.2 Αντιμετώπιση 500

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18 • ΤΑΞΗ CHIROPTERA 501

18.1 Οικογένεια RHINOLOPHIDAE 502

Rhinolophus spp. 502

18.1.1 Υγειονομική σημασία 504

18.1.2 Αντιμετώπιση 506

ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ 508

ΦΟΡΕΙΣ 520

ΕΥΡΕTHΡIΟ 560