Η καστανιά

Η καστανιά

Κωδικός Βιβλίου στον Εύδοξο: 133042365 

Η καστανιά δίκαια αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα δέντρα του βορείου ημισφαιρίου με πλούσια πολιτιστική παράδοση και ανεκτίμητη συμβολή στην επιβίωση λαών σε δύσκολες περιόδους. Πρόσφερε όχι μόνον διατροφικά πλούσια, νωπή τροφή, αλλά μπορούσε το κάστανο να αποθηκευτεί νωπό για μερικούς μήνες και στεγνό για όλο τον χρόνο. Το ιδιαίτερα ανθεκτικό ξύλο της χρησιμοποιήθηκε για κατασκευές και θέρμανση. Τα καστανοδάση σε ορεινές περιοχές αποτέλεσαν σημαντικά οικοσυστήματα για την προστασία των εδαφών και τη βιοποικιλότητα. Η Ελλάδα αποτελεί ιδανικό τόπο ανάπτυξης της καστανιάς η οποία σχηματίζει φυσικά δάση ή καλλιεργείται σε καστανεώνες για παραγωγή καρπών σε όλη σχεδόν την επικράτεια.

Μετά την καταπολέμηση του έλκους της καστανιάς με βιολογική μέθοδο, η εθνική ετήσια παραγωγή εκτινάχθηκε από 10-20.000 τόνους στους 35-39.000 τόνους. Η μελάνωση ήδη αντιμετωπίζεται με φιλική προς το περιβάλλον μέθοδο, όπως και η σφήκα της καστανιάς, ενώ και για τη φαιά σήψη του κάστανου η επιστήμη δρομολογεί τρόπο αντιμετώ- πισης.

Παρά την αυξημένη παγκόσμια παραγωγή το κάστανο θεωρείται προϊόν σε έλλειψη. Η ελληνική παραγωγή κάστανου είναι δυνατόν να διπλασιασθεί και μάλιστα χωρίς μεγάλη δαπάνη. Αρκεί να υπάρξει μια συστηματική, καλοσχεδιασμένη προσπάθεια και ενθαρρυντική εθνική πολιτική. 

Περιεχόμενα

ΠΡΌΛΟΓΟΣ...................................................... 9

ΕΙΣΑΓΩΓΉ.......................................................19

ΚΕΦΆΛΑΙΟ 1. ΙΣΤΟΡΊΑ ΤΗΣ ΚΑΣΤΑΝΙΆΣ...33
1.1 Γενικά................................................................. 33
1.2 Προέλευση και διασπορά της ευρωπαϊκής καστανιάς................................................................ 35
1.3 Γεωγραφική διασπορά της καστανιάς στην Ελλάδα.................................................................... 38

ΚΕΦΆΛΑΙΟ 2. ΜΟΡΦΟΛΟΓΊΑ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΟΓΊΑ ΤΗΣ ΚΑΣΤΑΝΙΆΣ (Castanea sativa).............................................43
2.1 Απαιτήσεις......................................................... 432.1.1 Έδαφος............................................................. 43
2.1.2 Κλιματικές συνθήκες......................................... 44
2.2 Μορφολογικά χαρακτηριστικά........................... 45
2.2.1 Βλάστηση......................................................... 45
2.2.2 Δένδρο............................................................. 46
2.2.3 Ετήσιοι βλαστοί................................................ 46
2.2.4 Φύλλα.............................................................. 46
2.2.5 Οφθαλμοί......................................................... 47
2.2.6 Άνθηση ........................................................... 48
2.3 Μορφολογία των ανθέων................................... 49
2.3.1 Αρσενικά άνθη.................................................. 52
2.3.2 Θηλυκά άνθη.................................................... 53
2.3.3 Άνθηση των αρσενικών ανθέων....................... 54
2.3.4 Άνθηση των θηλυκών ανθέων.......................... 55
2.3.5 Ιδιαιτερότητες της ανθοφορίας της καστανιάς.55
2.3.6 Επικονίαση....................................................... 56
2.4 Μορφολογία αχινών και καρπών........................ 59
2.4.1 Αχινοί................................................................ 59
2.4.2 Καρποί.............................................................. 59
2.4.3 Ωρίμανση των καρπών..................................... 62

ΚΕΦΆΛΑΙΟ 3. ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΤΙΚΌ ΥΛΙΚΌ-ΕΊΔΗ ΚΑΙ ΠΟΙΚΙΛΊΕΣ ΚΑΣΤΑΝΙΆΣ............65
3.1 Γενικά................................................................. 65
3.1.1 Κάστανα και μαρρόνια....................................... 66
3.1.2 Μέγεθος καρπών............................................... 68
3.1.3 Σχήμα και χρώμα καρπών.................................. 70
3.2 Είδη καστανιάς.................................................. 71
3.2.1 Ιαπωνική καστανιά............................................ 71
3.2.1.1 Castanea crenata Siebold et Zucc................. 71
3.2.2 Κινεζικές καστανιές.......................................... 73
3.2.2.1 Castanea mollissima Blume.......................... 73
3.2.3 Αμερικανικές καστανιές.................................... 75
3.2.3.1 Castanea dentata Bokch.............................. 75
3.2.3.2 Castanea pumila Miller................................ 76
3.2.3.3 Castanea floridana (Sarg.) Ashe.................. 76
3.2.3.4 Υβρίδια...................................................... 76
3.3 Ποικιλίες καστανιάς-περιγραφή ποικιλιών........ 77
3.3.1 Γαλλικές ποικιλίες............................................. 77
3.3.1.1 Marigoule (μαρρόνι).................................... 78
3.3.1.2 Marsol (Μαρρόνι)........................................ 80
3.3.1.3 Bournette (Μαρρόνι)................................... 81
3.3.1.4 Maraval (Mαρρόνι)...................................... 84
3.3.1.5 Precoce Μigoule (Kάστανο)......................... 85
3.3.1.6 Bouche de Betizac (κάστανο)...................... 85
3.3.2 Δευτερεύουσες γαλλικές ποικιλίες.................... 87
Περιοχή: Ardeshe-Lozere-Gard-Herault της Ν. Γαλλίας...87
Περιοχή: Νότιο-ανατολική Γαλλία και Κορσική.............88
Περιοχή: Πυρηναία....................................................88
Περιοχή: Κεντρική και δυτική Γαλλία...........................89
3.3.3 Ιταλικές ποικιλίες.............................................. 90
3.3.3.1 Castel del Rio (Μαρρόνι)............................. 90
3.3.3.2 Antrodoco (Μαρρόνι)................................. 91
3.3.3.3 Marrone di Chiusa Peso (Μαρρόνι)............. 91
3.3.3.4 Marradi (Mαρρόνι)..................................... 92
3.3.3.5 Caprese Michelangelo (Μαρρόνι)............... 93
3.3.3.6 Monte Amiata (Μαρρόνι)............................ 94
3.3.3.7 Monte Pastore (Μαρρόνι)........................... 95
Άλλες ιταλικές ποικιλίες.............................................97
3.3.4 Ποικιλίες της περιοχής Campania (Ν. Ιταλία).... 97
3.3.4.1 Monte Marano (Κάστανο) (γνωστή και ως Serino και Santimago)........................................... 97
3.3.4.2 Castagna di Montella (Κάστανο)................ 97
3.3.4.3 Palumina Montelese (Κάστανο).................. 98 
3.3.4.4 Macrogliana (Κάστανο) (γνωστή και ως Mercognana)......................................................... 98
3.3.4.5 Tempestiva (Κάστανο) (γνωστή και ως Primitiva ή Precoce de Roccamonfina)................... 98
3.3.5 Ποικιλίες περιοχής Calabria (N. Ιταλία)............. 98
3.3.5.1 Nzerta (Κάστανο) (γνωστή και ως Inserta)....98
3.3.5.2 Riggiola (Κάστανο)..................................... 99
3.3.6 Ποικιλίες περιοχών Emilia Romagna και Toscana (Κεντρική Ιταλία)......................................... 99
3.3.6.1 Pastinese (Κάστανο)................................... 99
3.3.6.2 Pistolese (Κάστανο).................................... 99
3.3.6.3 Campanese (Κάστανο) (γνωστή και ως Caprinese και Carrarese)...................................... 100
3.3.6.4 Raggliolana (Κάστανο) (γνωστή και ως Reggiolana)......................................................... 100
3.3.7 Ποικιλίες περιοχής PIEMONTE (Β. Ιταλία)......... 100
3.3.7.1 Gabbiana (Κάστανο).................................. 100
3.3.7.2 Garrone Roso (Κάστανο)........................... 100
3.3.7.3 Madonna (Κάστανο)................................. 101
3.3.8 Ελληνικοί κλώνοι............................................ 101
3.3.9 Ιαπωνικές ποικιλίες......................................... 104
3.3.9.1 Ginyose (Μαρρόνι).................................... 104
3.3.9.2 Tsukuba (Μαρρόνι)................................... 105
3.3.9.3 Tanzawa .................................................. 105
3.3.9.4 Ishizuki..................................................... 105
3.3.10 Αμερικανικές ποικιλίες.................................. 105
3.3.10.1 Crane...................................................... 106
3.3.10.2 Εaton...................................................... 106
3.3.10.3 Nanking.................................................. 106
3.3.10.4 Orrin....................................................... 106
3.3.10.5 Colossal ................................................. 106
3.3.10.6 Au-Cropper ............................................ 107
3.3.10.7 Au-Leader............................................... 107
3.3.10.8 Au-Homestead....................................... 107
3.3.10.9 Sleeping Giant........................................ 108
3.3.10.10 Jersey Gem............................................ 108

ΚΕΦΆΛΑΙΟ 4. ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΌΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΑΝΙΆΣ, ΦΥΤΏΡΙΑ...................................111
4.1 Γενικά............................................................... 111
4.2 Μέθοδοι πολλαπλασιασμού............................. 112
4.2.1 Εγγενής πολλαπλασιασμός.............................. 112
4.2.2 Αγενής πολλαπλασιασμός.............................. 112 
4.2.2.1 Μοσχεύματα............................................. 112
4.2.2.2 Καταβολάδες............................................ 113
4.2.3 In vitro πολλαπλασιασμός............................... 115
4.2.4 Μικτός ή με εμβολιασμό................................. 115
4.2.4.1 Κλασσικοί εμβολιασμοί, Εγκεντρισμοί και ενοφθαλμισμοί ................................................... 117
4.2.4.2 Επιλογή και λήψη εμβολίων..................... 117
4.2.5 Τεχνική εκτέλεσης των εγκεντρισμών.............. 118
4.2.5.1 Σχιστός εγκεντρισμός............................... 118
4.2.5.2 Υπόφλοιος εγκεντρισμός ή Στεφανίτης.... 119
4.2.5.3 Αγγλικός ή επιτραπέζιος εμβολιασμός...... 120
4.2.5.4 Γενικές φροντίδες μετά τον εμβολιασμό... 121
4.3 Ενοφθαλμισμοί................................................ 122
4.3.1 Επιλογή και λήψη εμβολίων............................ 122
4.4 Τεχνική των ενοφθαλμισμών............................ 123
4.4.1 Πλακίτης......................................................... 123
4.5.2 Ασπιδιωτός εμβολιασμός............................... 124

ΚΕΦΆΛΑΙΟ 5. ΕΓΚΑΤΆΣΤΑΣΗ ΚΑΣΤΑΝΕΏΝΑ, ΑΥΤΟΦΥΈΣ ΔΆΣΟΣ, ΔΙΑΧΕΊΡΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΣΤΑΝΙΆΣ............................................127
5.1 Συνθήκες που πρέπει να πληρούνται............... 127
5.1.1 Οικολογική ζώνη.............................................. 127
5.1.2 Εδαφικές συνθήκες......................................... 128
5.1.3 Κλιματικές συνθήκες....................................... 129
5.1.4 Επιλογή ποικιλίας καστανιάς........................... 129
5.1.5 Προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή............... 132
5.1.6 Εγκατάσταση φυτείας...................................... 133
5.1.7 Βασική λίπανση (πριν τη φύτευση).................. 134
5.1.8 Εποχή φύτευσης............................................. 135
5.1.9 Φυτευτικός σύνδεσμος ................................... 136
5.1.10 Σχήματα φύτευσης........................................ 137
5.1.11 Προμήθεια των δενδρυλλίων......................... 139
5.1.12 Φύτευση ....................................................... 141
5.2 Καλλιεργητικές φροντίδες καστανεώνα σε ανάπτυξη .............................................................. 142
5.2.1 Κλάδεμα διαμόρφωσης ................................. 142
5.2.1.1 Κλάδεμα διαμόρφωσης σε σχήμα κυπέλλου............................................................. 144
5.2.1.2 Κλάδεμα διαμόρφωσης σε σχήμα με κεντρικό άξονα (πυραμίδα)............................. 146
5.2.1.3 Σύγκριση διαχειριστικής μορφής κυπέλλου και πυραμίδας..................................................... 148
5.2.2 Λίπανση.......................................................... 150
5.2.2.1 Λίπανση νεαρής φυτείας (έως 5 ετών)...... 151
5.2.2.2 Λίπανση φυτείας σε παραγωγή (6 ετών και άνω)............................................................... 153
5.2.3 Άρδευση........................................................ 153
5.2.4 Διαχείριση του εδάφους................................ 157
5.2.5 Έλεγχος ζιζανίων ........................................... 158
5.3 Ο παραδοσιακός καστανεώνας........................ 158
5.3.1 Γενικά.............................................................. 158
5.3.2 Καλλιεργητικές φροντίδες.............................. 160
5.3.3 Ανανέωση φυλλώματος γηραιών δένδρων..... 161
5.3.4 Δημιουργία καστανεώνα από φυσικό δάσος.... 164

ΚΕΦΆΛΑΙΟ 6. ΔΙΑΧΕΊΡΙΣΗ ΑΥΤΟΦΥΟΎ Σ ΔΆΣΟΥΣ.......................................................167
6.1 Γενικά............................................................... 167
6.2 Παραγωγικότητα των ελληνικών δασών καστανιάς.............................................................. 179
6.3 Ποιότητα και χρήσεις ξυλείας καστανιάς.......... 179
6.4 Ίδρυση φυτείας καστανιάς για παραγωγή ξυλείας.................................................................. 182
6.5 Άλλα προϊόντα της καστανιάς.......................... 184
6.5.1 Μανιτάρια....................................................... 184
6.5.2 Καστανόμελο.................................................. 185
6.5.3 Τανίνες........................................................... 185
6.6 Διατήρηση φυσικών πόρων καστανιάς............ 187

ΚΕΦΆΛΑΙΟ 7. ΠΡΟΣΒΟΛΈΣ ΑΠΌ ΑΣΘΈΝΕΙΕΣ, ΈΝΤΟΜΑ ΚΑΙ ΆΛΛΑ ΑΊΤΙΑ............189
7.1 Ασθένειες ........................................................ 189
7.1.1 Έλκος της καστανιάς - Ιστορικό........................ 189
7.1.1.1 Συμπτώματα και βιολογικός κύκλος της ασθένειας............................................................ 190
7.1.1.2 Υπομολυσματικότητα.................................. 193
7.1.1.3 Βιολογική καταπολέμηση........................... 196
7.1.2 Μελάνωση της καστανιάς ................................ 201
7.1.2.1 Αντιμετώπιση ............................................ 203
7.1.3 Ανθράκωση των φύλλων.................................. 207
7.1.4 Σήψη των κάστανων ........................................ 208
7.1.4.1 Αίτιο της φαιάς (καφετιάς) σήψης.............. 209
7.1.4.2 Αίτιο της μαύρης σήψης ........................... 217
7.1.5 Ξυλοσηπτικοί μύκητες..................................... 217
7.1.6 Άλλα σπανιότερα φυτοπαθολογικά προβλήματα............................................................ 218
7.2 Έντομα............................................................. 220
7.2.1 Καρποφάγα έντομα......................................... 220
7.2.1.1 Laspeyresia splendana Hb. συν. Cydia splendana - Η καρπόκαψα.................................... 221
7.2.1.2 Laspeyresia fagiglandana Ζ. συν. Cydia fagiglandana Z. - Το ρόδινο σκουλήκι.................. 222
7.2.1.3 Cydia amplana Hb. συν. Laspeyresia amplana Hb. - Το κόκκινο σκουλήκι...................... 224
7.2.1.4 Pammene fasciana L. συν. P. iulianna - Σκώρος των κάστανων......................................... 224
7.2.1.5 Curculio elephas Gyllenhal (Coleoptera, Curculionidae) - Ο βαλανίσκος............................ 226
7.2.2 Έντομα φύλλων, βλαστών, κορμού................. 228
7.2.2.1 Peritelus sphaeroides Germ. (Curculionidae) - Οφθαλμοκόπτης....................... 228
7.2.2.2 Ακάρεα..................................................... 228
7.2.2.3 Αφίδες...................................................... 229
7.2.2.4 Xyleborus dispar F. συν. Anisandrus dispar F.- Σκολύτης (κοινώς μυγάκι).................................... 230
7.2.2.5 Dryocosmus kuriphilus - Σφήκα της καστανιάς............................................................ 231
7.2.3 Ξυλοφάγα έντομα............................................ 235
7.2.3.1 Κεράμβυκας (Cerambyx scopolii Fussl.) ...... 235
7.2.3.2 Ζεύζερα (Zeuzera pyrina L.)....................... 235
7.2.3.3 Κόσος (Cossus cossus L.)............................. 235
7.2.3.4 Chlorophorus figuratus Scopoli................... 236
7.2.3.5 Morimus funereus Muls............................... 237
7.2.3.6 Purpuricenus kaehleri L. ............................. 237
7.2.4 Αβιοτικοί παράγοντες...................................... 238
7.2.4.1 Αποκόλληση των δακτυλίων του ξύλου της καστανιάς (ring shake)........................................ 238
7.2.4.2 Παγετός.................................................... 240
7.2.4.3 Φλοιόκαυση............................................. 241
7.2.4.4 Βλάβες από ζώα........................................ 242
7.2.4.5 Τροφοπενία - Ακατάλληλο έδαφος........... 242
7.2.4.6 Ασυμβατότητα.......................................... 245
7.2.4.7 Σχίσιμο (σκάσιμο) καρπών........................ 247
7.2.4.8. Καρποί με μη ανεπτυγμένο σπέρμα......... 247
7.2.4.9 Χαρακτική δένδρων.................................. 250

ΚΕΦΆΛΑΙΟ 8. ΣΥΛΛΟΓΉ.......................253
8.1 Συλλογή........................................................... 253
8.1.1 Χρόνος συλλογής............................................. 253
8.1.2 Τρόπος συλλογής............................................ 254
8.1.2.1 Χειρωνακτικά............................................. 254
8.1.2.2 Μηχανική συλλογή.................................... 254
8.2 Διατροφικά χαρακτηριστικά του κάστανου ..... 255
8.2.1 Γενικά.............................................................. 255
8.3 Συντήρηση...................................................... 261
8.3.1 Παραδοσιακοί τρόποι συντήρησης ................ 261
8.3.1.1 Καστανοσωροί & Καστανόλακκοι............... 261
8.3.1.2 Απεντόμωση του κάστανου ...................... 262
8.3.2 Σύγχρονες μέθοδοι συντήρησης και τυποποίησης του κάστανου.................................... 263
8.3.2.1 Συντήρηση κάστανου σε ψυγεία............... 265

ΚΕΦΆΛΑΙΟ 9. ΜΕΤΑΠΟΊΗΣΗ ΚΆΣΤΑΝΟΥ..... 269 Γενικά.................................................................... 269
9.1 Τρόποι μεταποίησης του κάστανου ................. 271
9.1.1 Καστανάλευρο................................................. 272
9.1.2 Στεγνά ολόκληρα κάστανα σε φυσική κατάσταση.............................................................. 275
9.2 Παρασκευάσματα ζαχαροπλαστικής................ 276
9.2.1 Marron glacés................................................. 276
9.2.2 Πουρές και κρέμα κάστανου........................... 277
9.2.3 Άλλα προϊόντα με βάση το κάστανο................ 279
9.3 Αποφλοίωση του κάστανου............................. 282
9.3.1 Αποφλοίωση με καύση (broulage).................. 282
9.3.2 Αποφλοίωση κάστανου με ατμό (steam peeling)...................................................... 282
9.4 Η μεταποίηση στην Ελλάδα............................. 285

ΕΠΊΛΟΓΟΣ - ΣΥΜΠΕΡΆΣΜΑΤΑ - ΠΡΟΤΆΣΕΙΣ.....287

ΤΕΧΝΙΚΉ ΟΡΟΛΟΓΊΑ......................................293

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΊΑ..............................................299